ĐỊNH VỊ ĐÚNG CHÍNH QUYỀN ĐỊA PHƯƠNG 2 CẤP VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

Hệ thống chính trị và chính quyền địa phương 2 cấp đã được tổ chức, vận hành từ ngày 01/7/2025, những giải pháp nhằm đẩy mạnh cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia.

Tại Hội thảo “Định vị đúng chính quyền địa phương 2 cấp (Tỉnh - Xã)” diễn ra ngày 09/6 tại Hà Nội do Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam tổ chức, nhiều ý kiến đã tập trung phân tích những yêu cầu mới đặt ra đối với mô hình chính quyền địa phương hai cấp trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh cải cách hành chính, tinh gọn bộ máy và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia. Chủ trì Hội thảo có TS Trần Anh Tuấn - Chủ tịch Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam (Nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ), TS Trần Văn Tuấn - Nguyên UVTƯ  Đảng, Bộ trưởng Bộ Nội vụ, PGS, TS Nguyễn Duy Bắc - Phó Giám đốc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, cùng nhiều Giáo sư, Tiến sĩ, Nhà khoa học, đại diện Lãnh đạo một số phường, xã của Hà Nội, Hải Phòng, Tuyên Quang tham dự.

 Toàn cảnh Hội thảo “Định vị đúng chính quyền địa phương 2 cấp - Các vấn đề đặt ra”

Phát biểu đề dẫn, TS Trần Anh Tuấn, Chủ tịch Hiệp hội Khoa học hành chính Việt Nam, nhấn mạnh sau gần một năm thực hiện, mô hình chính quyền địa phương hai cấp cơ bản đã được thiết lập và vận hành cơ bản ổn định, hoạt động tương đối thông suốt.

Các cấp ủy và chính quyền đã vượt qua mọi khó khăn, sức ép, thách thức để thực hiện các chỉ đạo của Trung ương, làm được khối lượng công việc rất lớn, yêu cầu cao với nhiều kết quả trên các phương diện. Nhân dân đồng thuận và ủng hộ, tổ chức bộ máy tinh gọn, bộ máy vận hành cơ bản thông suốt, kinh tế - xã hội tiếp tục phát triển.

Việc chuyển đổi sang mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (Tỉnh - Xã) với việc bỏ cấp trung gian không chỉ là sự thay đổi về tổ chức bộ máy mà còn là sự thay đổi căn bản trong phương thức quản trị. Theo đó, cấp xã, phường sẽ trực tiếp tiếp nhận chỉ đạo từ cấp tỉnh, đồng thời phải giải quyết nhanh chóng, hiệu quả các yêu cầu của người dân và doanh nghiệp. Điều này tạo ra áp lực rất lớn đối với chính quyền cơ sở trong công tác điều hành, quản lý và cung cấp dịch vụ công.

TS Trần Anh Tuấn - Chủ tịch Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam,

 Nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ điều hành Hội thảo

4 vấn đề đặt ra

TS.Trần Anh Tuấn, cũng nêu bốn vấn đề đặt ra, ảnh hưởng đến hoạt động của chính quyền địa phương hai cấp.

Thứ nhất, thể chế pháp luật chất lượng chưa cao, chưa phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Đặc biệt, phân cấp, phân quyền còn hình thức, chưa thực chất, không đồng bộ, có xu hướng “bình mới, rượu cũ”, chưa thực sự thể hiện tư tưởng “việc của địa phương để địa phương làm”.

Theo TS. Trần Anh Tuấn, 28 nghị định được Chính phủ ban hành vừa qua thực chất chỉ là sự tích hợp cơ học và dẫn chiếu các thẩm quyền đã được phân cấp, phân quyền của chính quyền địa phương ba cấp, không có gì mới và chưa phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Thứ hai, tổ chức các cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp xã tinh gọn nhưng chưa hợp lý. TS. Trần Anh Tuấn cho hay vừa qua, Hiệp hội Khoa học Hành chính Việt Nam đã đi khảo sát tại các xã, phường ở một số địa phương. Kết quả, trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền cấp xã bao gồm của cấp huyện, cấp xã trước kia và một số nhiệm vụ từ cấp tỉnh giao thêm. So với cấp huyện trước đây, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của cấp xã hiện mở rộng hơn, nhiều hơn nhưng chỉ quy định có ba phòng với nhiều lĩnh vực tập trung vào một phòng. Dù Nghị định 370 sửa đổi nâng số phòng lên 4,5 hoặc 4,7 nhưng cũng chưa được khoa học và thuyết phục.

Ngoài ra, danh mục vị trí việc làm ở cấp xã như hiện nay chưa được quy định đầy đủ nên không thực hiện được yêu cầu rõ người, rõ việc. Thực tế cho thấy một trưởng phòng phải quyết định nhiều vấn đề có nghiệp vụ khác nhau, của 4 - 5 phòng chuyên môn so với cấp huyện trước đây, chịu sự hướng dẫn của 6 - 7 sở ngành, TS. Trần Anh Tuấn cho rằng điều này đang tạo nên sức ép công việc, hạn chế tính chuyên nghiệp, chuyên sâu của đội ngũ công chức.

Thứ ba, TS. Trần Anh Tuấn - Chủ tịch Hiệp hội Khoa học Hành Việt Nam  đánh giá chất lượng đội ngũ công chức không đồng đều, một bộ phận không nhỏ chưa thực sự đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ và thiếu động lực làm việc. Về đội ngũ công chức, qua khảo sát ở một số địa phương cho thấy đội ngũ cán bộ cấp xã vẫn chưa được bố trí theo vị trí việc làm, vẫn trong tình trạng vừa thừa, vừa thiếu. Lãnh đạo ở các xã, phường khảo sát đều có chung nhận xét chất lượng đội ngũ cán bộ công chức ở cấp xã không đồng đều và chưa thực sự được bố trí đúng chuyên môn, nghề nghiệp, phải làm các công việc có chuyên môn khác với nghề nghiệp đào tạo và sở trường. Bên cạnh đó, vẫn còn tồn tại tư duy hành chính cũ; sợ sai, sợ trách nhiệm; làm việc theo thói quen cũ; thiếu động lực làm việc…Tỉ lệ khảo sát cho thấy, đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã mới hiện có khoảng 80% là cán bộ, công chức cấp xã trước kia; khoảng 20% là cán bộ, công chức cấp huyện trước kia.

Thứ tư, việc ứng dụng công nghệ số, số hóa dữ liệu và chuyển đổi số chưa đồng bộ, liên thông, còn ách tắc, lỗi mạng giữa cấp xã với cấp trên và nhân dân. Cụ thể, các xã, phường vẫn thiếu cơ sở dữ liệu liên ngành. Dữ liệu kinh tế, xã hội, y tế, giáo dục, hộ tịch, đất đai, xây dựng… vẫn nằm trên các phần mềm rời rạc. Trong khi đó, hệ thống phần mềm phục vụ chuyên môn vẫn còn xảy ra tình trạng lỗi hệ thống, nghẽn đường truyền hoặc thiếu sự liên thông giữa các phần mềm chuyên ngành, gây khó khăn khai thác dữ liệu và xử lý hồ sơ trên môi trường điện tử…

GS,TS Phan Trung Lý - Nguyên Chủ nhiệm Uỷ ban Pháp luật Quốc hội phát biểu

Định vị đúng mô hình chính quyền địa phương hai cấp

Từ những phân tích nêu trên, TS Trần Anh Tuấn cho rằng cần định vị đúng mô hình chính quyền địa phương hai cấp, đặc biệt là cấp xã để nhận thức đúng. Theo TS. Trần Anh Tuấn, hiện vẫn có xu hướng coi chính quyền địa phương hai cấp là phép trừ cơ học của chính quyền địa phương ba cấp sau khi bỏ đi cấp huyện.  Nhiều người vẫn hiểu và quan niệm khi kết thúc hoạt động của cấp huyện thì cấp xã sẽ nhận thêm các chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền cấp huyện (trước kia) chuyển về.

Cần phải khẳng định chính quyền địa phương hai cấp là một mô hình mới khác hoàn toàn với mô hình chính quyền địa phương ba cấp.

Chủ tịch Hiệp hội khoa học hành chính đề nghị cần thiết kế và tái cấu trúc lại cơ cấu tổ chức các cơ quan chuyên môn của UBND cấp dưới tỉnh theo hướng tinh gọn hợp lý.

Qua nghiên cứu và khảo sát tại các xã, phường ở một số địa phương, có thể quy định cơ quan chuyên môn của UBND cấp xã là năm phòng, ngoài ra có một trung tâm, một tổ chức sự nghiệp công. Cụ thể, Văn phòng HĐND và UBND, Phòng Kinh tế tổng hợp, Phòng Kinh tế ngành, Phòng Nội vụ, Phòng Văn hóa - xã hội, Trung tâm phục vụ hành chính công và Văn phòng đăng ký đất đai.

Đáng chú ý, cần tiếp tục đổi mới chế độ công vụ việc làm theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại, trách nhiệm, năng động và hiệu quả. “Về lâu dài, cần xây dựng Luật Công vụ" - TS. Trần Anh Tuấn đề nghị chế độ hành chính công vụ cũng cần đổi mới mạnh mẽ, thay thế quản lý công chức bằng quản trị công vụ với một đột phá.

Trong đó, Chính phủ cần thống nhất quản lý hệ thống danh mục vị trí việc làm từ Trung ương đến cấp xã. Mỗi vị trí việc làm đều có bản mô tả công việc và Khung năng lực.

Cùng với đó, phân quyền quyết định về biên chế theo hướng chính quyền địa phương quyết định biên chế địa phương. Chính phủ quyết định biên chế các cơ quan hành chính nhà nước ở Trung ương.

Phân quyền tuyển dụng cán bộ viên chức cho cấp xã thực hiện theo nguyên tắc “ai dùng người đó tuyển và chịu trách nhiệm về chất lượng”. TS. Trần Anh Tuấn nói thêm, đồng thời đề xuất thí điểm thực hiện chế độ công chức hợp đồng bên cạnh chế độ công chức “suốt đời” để xây dựng nền công vụ vừa ổn định, vừa năng động.

TS. Trần Anh Tuấn cũng đề nghị đổi mới công tác đánh giá theo hướng “ai giao nhiệm vụ thì người đó đánh giá, xếp loại” theo quy trình đơn giản, dễ hiểu, dễ thực hiện và dễ số hóa công tác đánh giá, sử dụng các công cụ phản hồi 360 ͦ , OKR, KPI để đánh giá.

TS. Nguễn Thị Hạnh - Cục trưởng Cục Pháp luật Hình sự Hành chính, Bộ Tư pháp 

Xây dựng cơ sở hạ tầng số trong mô hình chính quyền địa phương 2 cấp

Hệ thống chính trị 2 cấp ở địa phương và chính quyền địa phương 2 cấp đã hoạt động được 1 năm với nhiều kết quả, vượt qua nhiều khó khăn ban đầu, một trong những thách thức nổi bật hiện nay là dữ liệu của các địa phương vẫn còn phân tán trên nhiều hệ thống khác nhau, thiếu sự liên thông và đồng bộ. Không ít trường hợp cán bộ phải thực hiện tổng hợp số liệu thủ công, gây tốn thời gian, phát sinh sai sót và ảnh hưởng đến chất lượng tham mưu, báo cáo. Khi dữ liệu không đầy đủ hoặc thiếu chính xác, các quyết định quản lý, điều hành ở cấp trên cũng có nguy cơ thiếu tính thực tiễn, làm giảm hiệu quả quản trị nhà nước.

Bên cạnh đó, năng lực số của một bộ phận cán bộ, công chức vẫn còn hạn chế; việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong hoạt động công vụ mới đang ở giai đoạn thử nghiệm. Điều này đặt ra những lo ngại về tính chính xác của thông tin, nguy cơ phụ thuộc vào công nghệ cũng như các vấn đề liên quan đến an toàn, bảo mật dữ liệu. Tâm lý e ngại trách nhiệm trong triển khai các dự án công nghệ thông tin và chuyển đổi số tại cơ sở cũng đang trở thành rào cản đáng kể đối với quá trình đổi mới phương thức quản trị.

Ông Trần Văn Hải - Phó Chủ tịch UBND Phường An Phong - Hải Phòng phát biểu

Trong bối cảnh đó, thành công của mô hình chính quyền địa phương 2 cấp phụ thuộc rất lớn vào khả năng quản trị dựa trên dữ liệu và công nghệ. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, liên thông và khai thác hiệu quả bằng các công nghệ số và AI, cấp xã, phường sẽ giảm đáng kể gánh nặng hành chính; đồng thời cấp tỉnh sẽ nâng cao năng lực phân tích, dự báo và hoạch định chính sách. Đây cũng là điều kiện quan trọng để xây dựng nền hành chính hiện đại, minh bạch, hiệu lực, hiệu quả và phục vụ người dân ngày càng tốt hơn.

Tham dự Hội thảo với vai trò là Viện chuyển đổi số AVG, đại diện cho Công ty Giải pháp Công nghệ B&T Việt Nam, Ông Nguyễn Hoàng Hà - Chủ tịch HĐQL Viện, Ông Phạm Quốc Đông - Viện trưởng, Viện Nghiên cứu Đào tạo Công nghệ và Chuyển đổi số AVG đã có bài phát biểu về “Ứng dụng công nghệ và trí tuệ nhân tạo AI vào quản lý, điều hành chính quyền địa phương 2 cấp”.

Ông Nguyễn Hoàng Hà - Chủ tịch HĐQL Viện AVG phát biểu

Để đáp ứng yêu cầu đó, cần tập trung triển khai một số giải pháp trọng tâm sau:

Thứ nhất, xây dựng hệ thống điều hành và báo cáo tập trung tại cấp xã, phường, có khả năng kết nối dữ liệu đa ngành, tự động tổng hợp và phân tích số liệu phục vụ công tác quản lý, điều hành.

Thứ hai, thực hiện nhất quán nguyên tắc dữ liệu “Đúng - Đủ - Sạch - Sống”, chuẩn hóa dữ liệu ngay từ nơi phát sinh, xây dựng các cơ sở dữ liệu chuyên ngành đồng bộ và sẵn sàng chia sẻ giữa các cấp chính quyền.

Thứ ba, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) như một trợ lý số cho cán bộ cơ sở trong xử lý thủ tục hành chính, tra cứu thông tin, tổng hợp báo cáo và hỗ trợ phục vụ người dân 24/7. Đồng thời, AI cần được khai thác để hỗ trợ cấp tỉnh trong công tác phân tích, dự báo và cảnh báo sớm các vấn đề kinh tế - xã hội, góp phần nâng cao chất lượng điều hành.

Thứ tư, bảo đảm an toàn thông tin, an ninh mạng thông qua việc đầu tư đồng bộ các hệ thống giám sát, bảo mật hiện đại; coi việc bảo vệ dữ liệu công dân và chủ quyền dữ liệu quốc gia là nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu.

Thứ năm, thực hiện kiểm định phần mềm công nghệ một cách nghiêm ngặt trước khi đưa vào vận hành, bao gồm kiểm thử chức năng, hiệu năng, bảo mật và các tiêu chí phi chức năng khác nhằm bảo đảm chất lượng, tính minh bạch và hiệu quả đầu tư.

Thứ sáu, tăng cường đào tạo, bồi dưỡng kỹ năng số cho đội ngũ cán bộ, công chức; thúc đẩy ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động quản lý, điều hành ở địa phương.

Thứ bảy, tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách và các văn bản hướng dẫn nhằm tháo gỡ tâm lý e ngại trách nhiệm của đội ngũ cán bộ lãnh đạo cơ sở trong quá trình triển khai các dự án đầu tư công nghệ và chuyển đổi số.

Ông Nguyễn Ngọc Khánh - Phó Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Tuyên Quang phát biểu

Hiện nay, chúng ta đã có hệ thống chủ trương, chính sách quan trọng từ Trung ương đến địa phương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đặc biệt là Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Quyết định số 749/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Chương trình chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030 với ba trụ cột: Chính phủ số, Kinh tế số và Xã hội số.

Ông Lê Sơn Hải - Nguyên Thứ trưởng Bộ Dân tộc và Tôn giáo phát biểu

Với quyết tâm chính trị cao, cùng việc triển khai đồng bộ các giải pháp về dữ liệu, công nghệ, trí tuệ nhân tạo và phát triển nguồn nhân lực số, tin tưởng rằng mô hình chính quyền địa phương 2 cấp (Tỉnh - Xã) sẽ vận hành hiệu quả, góp phần xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, phục vụ người dân và doanh nghiệp ngày càng tốt hơn, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên số./.

Truyền thông Công nghệ số VGEA

Bài và ảnh: Quốc Đông