Theo Ủy ban Nobel Na Uy, bà Pillay đã có những đóng góp nổi bật trong việc phát triển trật tự pháp lý quốc tế toàn diện hơn. Sự kiên định với các nguyên tắc pháp lý phổ quát, bản lĩnh và tính chính trực đã trở thành dấu ấn xuyên suốt sự nghiệp lâu dài của bà, từ hoạt động đấu tranh chống chế độ phân biệt chủng tộc (apartheid) tại Nam Phi đến công việc tại các tòa án và cơ quan quốc tế.
Người bảo vệ trật tự luật phát quốc tế
Sinh ra trong một gia đình gốc Tamil Ấn Độ tại thành phố Durban, Nam Phi, dưới chế độ apartheid, bà Pillay theo học luật và sớm tham gia bảo vệ những nhà hoạt động phản đối chế độ phân biệt chủng tộc, trong đó có cố Tổng thống Nam Phi Nelson Mandela.
Năm 1967, bà thành lập văn phòng luật riêng, trở thành một trong những luật sư tiên phong đối mặt với tình trạng phân biệt đối xử, chia rẽ và loại trừ có tính hệ thống tại Nam Phi.
Năm 1980, bà theo học tại Đại học Harvard, Mỹ, và nhận bằng Tiến sĩ Khoa học pháp lý năm 1988. Năm 1995, bà được bổ nhiệm làm thẩm phán Tòa án cấp cao Nam Phi. Bốn năm sau, bà trở thành thẩm phán và Chủ tịch Tòa án Hình sự Quốc tế về Rwanda (ICTR). Bà có vai trò quan trọng trong những bước phát triển mang tính bước ngoặt của luật hình sự quốc tế.
Tại ICTR, bà Pillay góp phần khẳng định rằng, hành vi hiếp dâm và bạo lực tình dục có thể cấu thành tội ác chống loài người và tội diệt chủng. Bà cũng có ảnh hưởng đáng kể trong việc xác lập cơ sở truy tố hành vi kích động diệt chủng thông qua tuyên truyền. Những tiền lệ pháp lý này góp phần mở rộng phạm vi trách nhiệm hình sự đối với các hành vi bạo lực và vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế.
Sau thời gian làm việc tại ICTR, bà Pillay được bổ nhiệm làm thẩm phán Tòa án Hình sự quốc tế (ICC). Từ năm 2008-2014, bà giữ cương vị Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc. Trong giai đoạn 2021-2025, bà là Chủ tịch Ủy ban Điều tra quốc tế độc lập của Liên hợp quốc về lãnh thổ Palestine bị chiếm đóng. Năm 2019, bà được bổ nhiệm làm thẩm phán đặc biệt của Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) trong vụ kiện Myanmar bị cáo buộc phạm tội diệt chủng.
Theo Ủy ban Nobel Na Uy, qua các vị trí đảm nhiệm, bà Pillay đã góp phần buộc các quốc gia và nhà lãnh đạo phải chịu trách nhiệm, đồng thời đem lại hy vọng cho các nạn nhân của bạo lực và xung đột. Bà luôn nhấn mạnh trách nhiệm của cá nhân và nhà nước trong việc tuân thủ pháp quyền, đồng thời tham gia định hình các chuẩn mực và nguyên tắc pháp lý quốc tế.
Nhấn mạnh vai trò nền tảng của luật pháp quốc tế với hòa bình
Ủy ban Nobel Na Uy cho rằng, giải thưởng năm nay một lần nữa nhấn mạnh vai trò nền tảng của luật pháp quốc tế đối với hòa bình. Giải Nobel Hòa bình đầu tiên được trao cách đây 125 năm, trong đó việc giải quyết xung đột thông qua luật pháp quốc tế đã là một chủ đề quan trọng. Sau Thế chiến II, phạm vi điều chỉnh của luật pháp quốc tế được mở rộng, đặc biệt với sự ra đời của các thiết chế thuộc Liên hợp quốc. Quá trình này tiếp tục được thúc đẩy sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc.
Tuy nhiên, trật tự quốc tế dựa trên luật lệ chưa bao giờ hoàn hảo. Theo Ủy ban Nobel, các cường quốc nhiều lần né tránh trách nhiệm, trong khi kết quả xử lý các vụ việc theo luật pháp quốc tế trên thực tế còn khác nhau tùy thuộc vào bên gây ra vi phạm và bên chịu thiệt hại.
Dù vậy, ngày càng nhiều xung đột được giải quyết thông qua ngoại giao, các hiệp ước và cơ chế pháp lý thay vì đe dọa, bạo lực hoặc xung đột. Ủy ban Nobel nhấn mạnh rằng, cả các nhà lãnh đạo lẫn người dân đều ngày càng nhận thức rõ luật pháp quốc tế là nền tảng để xây dựng một thế giới hòa bình hơn.
Trong bối cảnh thế giới đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng, số lượng cuộc chiến và xung đột gia tăng, luật pháp quốc tế không còn chỉ là yếu tố bổ trợ cho hòa bình và an ninh mà đã trở thành điều kiện thiết yếu. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật quốc tế đang chịu sức ép lớn, các thiết chế của hệ thống này bị công kích, trong khi xu hướng đề cao sức mạnh và quyền lực chính trị có nguy cơ lấn át các khuôn khổ pháp lý cũng như sự tôn trọng toàn cầu đối với luật pháp và công lý.
Ủy ban Nobel cảnh báo, khi sức mạnh lấn át lẽ phải, sự ổn định, lòng tin và khả năng chung sống hòa bình đều bị suy yếu. Việc bảo vệ pháp quyền ở cả cấp quốc gia và quốc tế là nền tảng của hệ thống được xây dựng nhằm duy trì hòa bình và giải quyết xung đột bằng biện pháp phi bạo lực. Hòa bình đòi hỏi công lý, trong đó những người phạm tội ác chiến tranh phải chịu trách nhiệm và các nạn nhân của hành vi lạm dụng phải được thực thi công lý.
Ủy ban Nobel Na Uy đánh giá, bà Pillay là một trong những người bảo vệ nổi bật các nguyên tắc pháp lý quốc tế hiện nay. Sự nghiệp của bà cho thấy tầm quan trọng của việc duy trì, củng cố và mở rộng pháp quyền toàn cầu, nhất là trong bối cảnh các thẩm phán và thiết chế tư pháp quốc tế phải đối mặt với sức ép chính trị.
Theo Ủy ban Nobel, việc trao giải Nobel Hòa bình năm 2026 cho bà Pillay phù hợp với tinh thần di chúc của Alfred Nobel: Thúc đẩy tình hữu nghị giữa các quốc gia và tăng cường các cơ chế giải quyết xung đột vì hòa bình và công lý. Sự tận tâm với công lý và phẩm giá con người của bà được xem là nguồn cảm hứng đối với những người đang nỗ lực xây dựng một thế giới hòa bình hơn.
Nguồn: THẾ GIỚI & VIỆT NAM